Furkan FİDAN

ÖZET

Bu çalışma, geleneksel Türk okçuluğunda da kullanılan ve okçuya kendi çekiş mesafesinden daha kısa oklar atma imkânı sunan mecrâ adlı aletin tarihsel gelişimini, coğrafî yayılımını, teknik özelliklerini ve malzeme mühendisliği açısından üretim yöntemleriyle birlikte balistik performansını disiplinlerarası bir yaklaşımla incelemektedir.

Çalışmanın ilk bölümünde mecrânın tarihsel gelişimi ele alınmış, “Arab Archery” başta olmak üzere Orta Çağ İslam okçuluk ve erken dönem Avrupa literatürü incelenmiş; bu bilgiler Çin, Kore, Japon, Pers, Memlûk ve Doğu Roma askerî geleneklerinde de görülebilen benzer “ok kılavuzu” sistemleri ile karşılaştırılmıştır. Kültürlerarası benzer mecrâ örnekleri değerlendirilerek mecrânın, Avrasya’nın doğu ve batı uçları arasında görülen ortak bir askerî teknoloji geleneğinin parçası olabileceği sonucuna varılmıştır. Ayrıca mecrânın yayılımı Türk göç yolları, İpek Yolu ve 6. yüzyılda Göktürk-Doğu Roma (Bizans) ilişkileri çerçevesinde değerlendirilerek askerî teknolojilerin kültürlerarası aktarım mekanizmaları incelenmiştir.

Teknik inceleme bölümünde mecrânın çalışma prensibi, kundaklı yay ile yapısal ve fonksiyonel açıdan karşılaştırılmış, Doğu Asya’da MÖ 5. yüzyıla tarihlenen arkeolojik buluntular bağlamında, her iki teknolojinin ortak bir askerî düşünce geleneğinden gelişmiş olabileceği yönündeki hipotez tartışılmıştır.

Araştırmanın uygulamalı kısmında ise tarihsel kaynaklara uygun olarak bambudan mecrâ rekonstrüksiyonu gerçekleştirilmiş; malzeme seçimi, kontrollü kurutma, lif yönelimi, anizotropik yapı, pah kırma, gerilme yığılması, delaminasyonun önlenmesi ve modern koruma yöntemleri gibi metotlar malzeme mühendisliği perspektifiyle değerlendirilmiştir.

Çalışmanın deneysel bölümünde, geleneksel hedef okları ile mecrâ oklarının balistik performansları karşılaştırılmış; İki sistem arasındaki performans farklılıkları nicel verilerle ortaya konmuştur. Deneysel sonuçların, tarihî kaynaklarda mecrânın askerî üstünlük sağladığına dair aktarımların teknik açıdan değerlendirilmesine katkı sağlaması hedeflenmektedir.

Sonuç olarak bu çalışma, mecrâyı yalnızca tarihî bir geleneksel okçuluk ekipmanı olarak değil, Avrasya askerî teknolojisinin gelişiminde önemli rol oynamış, farklı kültürler arasında aktarılmış ve deneysel yöntemlerle yeniden değerlendirilmeye değecek bir silah/aksesuar olarak ele almaktadır. Tarih, arkeoloji, malzeme mühendisliği ve deneysel balistiği bir araya getiren bu yaklaşımın, geleneksel okçuluk teknolojilerinin bilimsel olarak anlaşılmasına katkı sağlayacağı öngörülmektedir.

Anahtar sözcükler: mecrâ/nâvek, ok, yay, ayak yayı, kundaklı yay, balistik, bambu mecrâ

MATERYAL VE METOT

Araştırma kapsamında gerçekleştirilecek analizler, iki temel deneysel senaryoda elde edilen verilerle gerçekleştirilmiştir. Deneyler boyunca çekiş tekniğinin tutarlılığını sağlamak amacıyla tüm atışlar, 35 lb çekiş gücüne sahip aynı yay ve aynı atıcı tarafından gerçekleştirilmiştir.[1] Sert ahşap malzemeden imâl edilmiş Türk tipi bir puta zihgîri kullanmak suretiyle yapılan başparmak çekişi tekniği[2] tüm atışlarda sabit tutulmuş, çekiş mesafesi atışlar sırasında bağımsız bir gözlemci tarafından her atışta anlık olarak takip edilerek denetlenmiştir. Böylece atıcı kaynaklı teknik farklılıkların deneysel veriler üzerindeki olası etkilerinin en aza indirilmesi amaçlanmıştır.

Deneyler kapsamında, farklı malzeme yapılarına ve geometrik ölçülere sahip üç adet mecrâ (nâvek) kullanılmıştır. Alüminyum mecrâ Murat Kumaş tarafından üniversal freze tezgahında tablaya bağlanıp karbür freze yardımıyla “C” formu verilerek imâl edilmiştir. Bambu mecrâ Furkan Fidan tarafından, ahşap mecrâ ise Kerem Ağacıkoğlu tarafından imâl edilmiştir. Deneyde kullanılan mecrâlar sırasıyla, 88 cm uzunluğunda ve 11,2 mm iç çapa sahip kare dış profilli ahşap mecrâ, 87 cm uzunluğunda ve 14,8 mm iç çapa sahip yuvarlak profilli alüminyum mecrâ ile 87 cm uzunluğunda ve 15,1 mm iç çapa sahip ve yine yuvarlak profilli bambu mecrâdır. Arab Archery[3] adlı eserde anlatıldığı üzere mecrâ içinde kullanılan kısa okların yeleklenme biçimi tam boy hedef oklarından bariz bir şekilde ayrılmaktadır.[4] Mevcut çalışmadaki deneysel testlerde metodolojik tutarlılığı ve karşılaştırılabilirliği sağlamak amacıyla hem tam boy okta hem de mecrâ okunda aynı yelekleme stili uygulanmıştır.

Atışlar, dış ortam rüzgârı ve hava akımlarından izole edilmiş kapalı bir ortamda, iklim koşulları kontrol altında tutularak gerçekleştirilmiştir. Deneyler esnasında ortam sıcaklığı 25 °C olarak ölçülmüş ve sabit tutulmuştur. Atışlarda kullanılan Selçuklu dönemi (11-14. yy.) tarzı kulaklı yayın kemangeri Selçuk Aydınlıoğlu’dur. Yayın, kiriş kertikleri arasının karın yüzeyinden ölçülmesiyle elde edilen uzunluğu 135 cm olup,[5] 71,12 cm (28 inç) çekiş mesafesinde 35 libre (lb) çekiş kuvveti gerektirmektedir. Atıcı ile hedef arasındaki mesafe hassas şerit metre ile 3 metre olarak ölçülmüştür. Tüm atışlar 3 metrelik bu sabit mesafeden, hedef yüzeyine dik açıyla gerçekleştirilmiştir.

Okların çıkış hızlarını tespit etmek amacıyla kalibrasyon tarihi geçerli olan ve %±0,25 oranında yüksek ölçüm doğruluğuna sahip, Caldwell markasının SKU 720001 model numaralı kronograf cihazı kullanılmıştır. Cihaz, atıcıdan 1 metre ileride ok uçuş hattına paralel konumlandırılmış ve hız değerleri feet/s cinsinden kaydedilmiştir.

Penetrasyon (saplanma derinliği) testlerinde hedef malzemesi olarak homojen yapıda yüksek yoğunluklu monoblok EVA[6] (Etilen Vinil Asetat) hedef tercih edilmiştir. EVA hedefin önceki atışlardan kaynaklı deformasyonlarının penetrasyon direncini etkilemesini önlemek amacıyla, her atışta hedefin daha önce kullanılmamış ve hasar görmemiş bölgeleri seçilmiştir. Saplanma derinlikleri, ok hedef içerisinden çıkarılmadan önce EVA yüzeyinden dışarıda kalan ok gövdesi, tam hedefe saplandığı noktadan asetatlı kalemle işaretlenmiş ve ok çıkarıldıktan sonra okun hedef içinde kalmış olan kısmı dijital kumpas yardımıyla ölçülüp not edilmiştir.

Yukarıdan aşağıya: Alüminyum, ahşap, bambu mecrâlar

Soldan sağa: Ahşap, bambu, alüminyum mecrâlar

Atıcı kas yorgunluğunun atış formu, bırakış dinamiği ve veriler üzerinde oluşturabileceği hatalı kayıtların önüne geçilmesi amacıyla her deney koşulunda 5’ er atış yapılmıştır. Her 5 atışlık setin ardından atıcıya 5 dakika aktif dinlenme süresi tanınmıştır. Elde edilen verilerin analizinde, ölçüm sapmalarını ve uç değerleri elimine etmek amacıyla her setin en yüksek ve en düşük değerleri veri setinden çıkarılmıştır. Kalan veriler üzerinden aritmetik ortalama, standart sapma, minimum ve maksimum değerler hesaplanmış, senaryolar arasındaki yüzde performans farkları belirlenmiştir.

Deneyde kullanılan tam boy hedef oku 77 cm, mecrâ oku ise 37 cm uzunluğundadır. Beher okun toplam kütlesi 495 grain olarak eşitlenmiş ve uçuş stabilitesi sağlamak için 12,7 cm (5 inç) uzunluğunda yelekler tercih edilmiştir. Yelek profil yüksekliği hedef okunda 9 mm, mecrâ okunda ise 6 mm’dir. Her iki ok konfigürasyonunda da 2117 alüminyum ok gövdesi (dış çap: 8,33 mm, et kalınlığı: 0,432 mm) kullanılmıştır. Okun temren şekli ve çapı penetrasyon miktarını doğrudan etkileyen bir faktör olduğundan, her iki test okunda, 120 grain (7,8 gram) ağırlığında olan aynı temren kullanılmıştır. Tam uzunluktaki hedef okuyla yapılan test atışlarını takiben ilgili temren ok gövdesinden çıkarılmış ve mecrâ atışlarında kullanılan diğer test oklarına takılmıştır. Her iki okun da alüminyum gövdeye sahip olmasıyla, penetrasyon miktarının farklı ok gövde materyallerinden kaynaklanabilecek farklı sürtünme katsayılarından etkilenmesinin önüne geçilmiştir. Penetrasyon karşılaştırması için test oklarının aynı D.M.K[7] değerlerinde olması gerekli bir durumdur. D.M.K (Denge Merkezindeki Kayma) okun denge merkezinin geometrik orta noktasına göre ne kadar önde olduğunu belirten bir parametredir. Okun ayak (uç) kısmındaki ağır demir temren olmadığında geometrik orta noktayla aynı yerde olacak olan D.M (Denge Merkezi), temrenin ağırlığına bağlı olarak uç kısma doğru yer değiştirir. Daha öndeki D.M ile geometrik orta noktanın arasındaki uzaklığın toplam ok boyuna bölünmesiyle elde edilen sayısal değer, yüzde (%) cinsinden belirtilen D.M.K değeridir. Modern yayla avcılık literatürü, D.M.K ile penetrasyon arasındaki pozitif korelasyon gösteren çok sayıda veri sunmaktadır.[8] Okun toplam ağırlığı, hem yaydan çıkış hızını hem de momentumunu doğrudan etkilediğinden, D.M.K değerleri gibi ok kütlelerinin de her iki test okunda aynı olması hedeflenmiştir. Aynı çapta ve aynı malzemeden imâl edilmiş ama biri diğerinden çok daha kısa olan iki okta da bunu sağlayabilmek için kısa olan mecrâ okunun içi boş olan gövdesi granüler malzemeyle doldurulmuştur. Bu düzenlemeler sonucunda D.M.K değerleri hedef oku için %8,41 mecrâ oku için %8,19 olarak belirlenmiştir. Mecrâ okunun kütle dağılımını düzenlemek ve hedeflenen DMK değerine ulaştırmak amacıyla ok gövdesi içerisine mercimek tozu ve kum karışımı eklenecek şekilde iç hacim tamamen doldurulmuş ve temrenin montajıyla bu dolgu malzemesinin ok gövdesi içindeki serbest hareketi engellenerek sabitlenmiştir.

Malzemeye ulaşılabilirlik ve işleme kolaylığı doğrultusunda, geleneksel okçuluk kültürlerinde mecrâ sistemlerinin farklı varyasyonları üretilmiştir. Bu doğrultuda dolaylı olarak otantik (ahşap ve bambu) ile modern (alüminyum) mecrâ yapıları da karşılaştırılarak malzeme değişiminin atış performansına etkileri de incelenmiştir.

GİRİŞ

Modern toksofilit[9] araştırmacılarının ilgisini en çok çeken aletlerden biri olan “Mecrâ /Nâvek” okçunun çekiş mesafesinden daha kısa olan okları atabilmek için kullanılan ve enine kesiti kabaca “C” şeklinde olan bir oluklu tüptür. Mecrâ, Türk Dil Kurumu sözlüğünde “akarsuyun içinde aktığı çığır” ve “su yatağı” anlamlarına gelmektedir. Geleneksel okçulukta ise normalden daha kısa okların atılabilmesi için kullanılan uzun ve oluklu bir çubuk biçiminde karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca aynı alet için Farsça “nâvek” terimi de Türk okçuluk terminolojisinde kullanılmaktadır. [10]

Mecrânın benzerlerine Pers okçuluğunda “Nâvek”, Kore okçuluğunda “Tong-a”, Çin okçuluğunda “Tongjian”, Doğu Roma okçuluğunda “Solenarion” “σωληνάρειον” [11], Japon okçuluğunda ise “Kudaya” “管矢”, isimleriyle de rastlanılmaktadır. Adı geçen bu donanımın, kültürden kültüre şekil farklılıkları gösteriyor olması kuvvetle muhtemeldir.[12]

Şekil 1: Mecrâ ile atış yapan bir Türk okçusu

Şekil 2: Tong-a ile atış yapan bir Kore okçusu

Mecrâ/Nâvek Teknolojisinin Kökeni ve Tarihî Gelişimi

Mecrâ, görece kısa okların (çoğu zaman bir ok boyunun yarısı veya yarısından da kısa)[13] standart kompozit yaylarla güvenli ve etkili biçimde fırlatılmasını sağlayan oluklu bir ok kılavuzudur.[14] Bu sistem sayesinde normal uzunluktaki oklar yerine daha kısa oklar kullanılabilmektedir. Mekanik bir kilit veya tetik sistemi içermemesine rağmen, kısa okların bir kılavuz boyunca yönlendirilmesi prensibi bakımından kundaklı yay[ Kundaklı yay: “Tatar yayı”, “çarh yayı”, “ayak yayı” veya “kavs-er rikab” (üzengili yay) olarak da bilinmektedir.

“Tatar yayı” tabiri, Kırım-Sibirya gibi bölgelerde yaşamış Tatarların kendine özgü tasarımı olan ve elde tutulan yaylarıyla karışabileceğinden, kanaatimizce uygun bir tabir değildir. Kundaklı yay, bu silahı tarif eden doğru bir terim olup, bu makalede arbalet yerine kullanılmıştır. Şeklinin haça benzemesinden dolayı İslam peygamberi Hazreti Muhammed ve sahabesi tarafından lanetlendiği rivayet edilir. Bir dönem papa tarafından, Hristiyanlar arasındaki savaşlarda da kullanılması yasaklanmıştır.] ile dikkat çekici benzerlikler göstermektedir.

Mecrâ hakkında en ayrıntılı yazılı kaynaklardan biri olan Arab Archery[16] adlı eserde, bu teknolojinin ortaya çıkışına ilişkin birkaç farklı rivayet aktarılmaktadır. İlk rivayete göre Müslüman orduları, Türklerle yaptıkları savaşlarda kullandıkları uzun okların düşman tarafından geri atılması üzerine, mecrâyı ve mecrâ yardımıyla yalnızca kendilerinin kullanabildiği kısa okları geliştirmiştir. İkinci rivayet, aynı buluşu Perslere atfetmektedir. Üçüncü rivayet, Çin-Göktürk savaşları sırasında Türklerin, Çinlilerin kısa kundaklı yay oklarını kendilerine tekrar geri atabilmek için bu aleti Türklerin geliştirdiği yönündeki iddiadır. Bir diğer rivayet ise, “Perslerin isabetli ok atışları karşısında yenilen Türkler, krallarının bir balık çenesindeki sıralı diş yapısından esinlenmesiyle çok katmanlı, üst üste binen yapıda koruyucu kalkanlar geliştirmiş ve bu sayede Pers oklarını etkisiz hale getirerek üstünlük sağlamışlardır. Türk kalkanlarını aşmak isteyen Persler ise atış açılarını ve nişan alma tekniklerini değiştirerek daha uzun ve daha yüksek delici güce sahip oklar geliştirmişlerdir. Fakat uzun okları çekmekte zorlanan yaşlı ve çok genç savaşçılar için Persler, ḥusbān dawdan ve uşfuri[17] adı verilen özel okları bir oluk vasıtasıyla atmak suretiyle, fiziksel gücü yetersiz bireylerin de güçlü savaşçılar kadar etkili atış yapabilmesini sağlamışlardı.” Ancak bu anlatılar, tarihî olayların çağdaş kayıtları olmaktan ziyade, geç dönem askerî geleneklerini yansıtan rivayetler olarak değerlendirilmektedir. Nitekim, metinde atıf yapılan Taberî rivayeti, günümüze ulaşan Taberî nüshalarında doğrulanamamaktadır. Bu nedenle söz konusu anlatılar, mecrânın kökenini kesin olarak açıklayan tarihî kanıtlar değil, dönemin askerî hafızasını yansıtan anlatılar olarak ele alınmalıdır.

Mecrâ teknolojisinin coğrafi dağılımı incelendiğinde ise dikkat çekici bir tablo ortaya çıkmaktadır. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi farklı isimler alsa da Doğu Asya’dan Orta Doğu’ya oradan Anadolu’ya ve Doğu Avrupa’ya kadar kısa okların oluklu bir kılavuz yardımıyla atılmasına yönelik uygulamalara ilişkin örnekler bulunmaktadır. Her ne kadar bu sistemler bölgesel farklılıklar gösterse de temel çalışma prensipleri büyük ölçüde ortaktır: Standart bir yay kullanılarak, oluklu bir kılavuz aracılığıyla kısa okların veya muharebe alanında kırılmış olan okların düşmana geri atılabilmesi prensibine dayanmaktadır. Bu yayılım; mecrânın yalnızca İslam dünyasına özgü bir icat olmadığını, çok daha geniş bir Avrasya askerî teknoloji geleneğinin parçası olduğunu düşündürmektedir. Özellikle Çin, Kore ve Japonya’da görülen benzer sistemler, bu teknolojinin Doğu Asya’da erken dönemlerden itibaren bilindiğine işaret etmektedir.

Arkeolojik veriler de bu değerlendirmeyi destekleyen önemli ipuçları sunmaktadır. Bugüne kadar bulunan en eski mekanik kundaklı yay tetik mekanizmaları Çin’de MÖ 5. yüzyıla tarihlenmektedir.[18] Bu bulgular, gerçek anlamda mekanik kundaklı yayın Çin kökenli olduğunu güçlü biçimde ortaya koymaktadır. Bunun yanında Doğu Asya’da kısa ok teknolojisinin ve çeşitli ok kılavuzlarının (mecrâ) uzun bir gelişim süreci geçirmiş olması, mecrâ benzeri sistemlerin de aynı teknolojik çevrede ortaya çıkmış olabileceği ihtimalini güçlendirmektedir.[19] Arab Archery adlı eserde kundaklı yayın atasının doğrudan mecrâ olabileceği yönünde anlatılar mevcuttur[20] fakat mecrânın, kundaklı yayla sadece bazı önemli mekanik prensipleri paylaşan ve onun gelişiminde etkili olmuş olabilecek bir teknoloji olarak değerlendirmenin eksik veya yanlış olabileceği açıktır.

Şekil 3: Qin Henadanlığı dönemine ait bir kundaklı yay MÖ 3. yüzyıl. Dikkatli bakıldığında basit bir oluk ve kundak üzerinde yay geçme sistemini görmek mümkündür.

Bununla birlikte, askerî teknoloji tarihi açısından mecrâ ile kundaklı yayın birbirinden tamamen bağımsız geliştiğini söylemek de güçtür. Kısa ok, oluklu yönlendirme sistemi ve atış prensibi bakımından görülen ortak özellikler, bu iki teknolojinin ortak bir düşünsel temelden beslenmiş olabileceğini düşündürmektedir. Özellikle Doğu Asya’da hem mecrâya benzer sistemlerin hem de dünyanın en eski mekanik kundaklı yaylarının bulunmuş olması,[21] teknolojik etkileşimin yönü konusunda önemli sorular ortaya çıkarmaktadır.
Bugünkü bilgiler ışığında, mecrânın kundaklı yayın doğrudan atası olduğu kesin olarak kanıtlanmış değildir. Ancak mevcut arkeolojik bulgular ve coğrafi dağılım birlikte değerlendirildiğinde, mecrâ teknolojisinin kökeninin Doğu Asya ile yakından ilişkili olabileceği ve daha sonra Türkistan coğrafyası ile İslâm dünyasına yayıldığı yönündeki görüş değerlendirilmeye değerdir. Bu hipotezin kesinlikle kanıtlanabilmesi için, özellikle erken dönem Çin, Kore, Japon ve Türkistan kaynaklarının karşılaştırmalı olarak incelenmesi ve yeni arkeolojik bulguların ortaya konulması gerekmektedir. Bunu, en âdil hakeme, yani zamana bırakmanın daha doğru olacağı kanaatindeyiz.

Şekil 4: Mecrâ teknolojisinin muhtemel göç yolu haritası

Mecrâ teknolojisinin yayılım coğrafyası incelendiğinde, Doğu Asya’dan İran havzasına ve oradan Doğu Avrupa dünyasına uzanan geniş bir askerî teknoloji hattı görülmektedir. Çin, Kore ve Japonya’da benzer sistemlerin bulunması, bu teknolojinin Doğu Asya askerî kültürleriyle bağlantılı olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte, Türkistan bozkır kuşağı bu teknolojilerin farklı coğrafyalara aktarılmasında önemli bir aracı rol oynamış olabilir. Özellikle 6. yüzyılda Göktürk Kağanlığı’nın Orta Asya’daki yükselişi ve Bizans ile kurduğu diplomatik ilişkiler göz önüne alındığında, Türklerin Doğu Asya ile Bizans dünyası arasında askerî teknoloji aktarımında rol oynamış olması ihtimal dahilindedir. Ayrıca bu aletin Çin kaynaklarında en erken 7.yy’da Tang Hanedanı döneminde görülmesi, bu dönemin Göktürk-Çin askerî ve siyasî ilişkileri göz önüne alındığında, mecrânın Çin’e geçişinin Türklerden olmuş olabileceğini düşündürmektedir.[22]

“Mecrâ Çin icadıdır” veya “Mecrâ Sasani icadıdır” demek yerine onu, Avrasya bozkır kuşağında dolaşan bir askerî teknoloji olarak ele almanın tarihsel yaklaşım açısından daha tutarlı olduğunu söylemekte fayda olacaktır.

Altıncı yüzyıl, Bizans İmparatorluğu ile Türk bozkır dünyası arasında doğrudan temasların başladığı bir dönemdir. Göktürk Kağanlığı’nın yükselişiyle birlikte Bizans, Orta Asya ile diplomatik ve ekonomik ilişkiler kurmuş, özellikle Sasani İranı’na karşı Türkleri stratejik bir ortak olarak değerlendirmiştir. 568 yılında gerçekleşen Bizans-Göktürk diplomatik ilişkileri, iki dünya arasındaki bağlantının açık göstergesidir. Bu dönemde Bizans ordusu da Peçenek, Alan, Bulgar ve diğer bozkır topluluklarından gelen savaşçılardan faydalanmaktaydı. Dolayısıyla askerî teknolojilerin yalnızca siyasî ilişkiler yoluyla değil, savaşçılar, paralı askerler ve ticaret ağları aracılığıyla da taşınmış olması mümkündür. Mecrâ benzeri kısa ok atma sistemlerinin Doğu Asya’dan Türkistan coğrafyasına, oradan İran ve Bizans çevresine ulaşmış olması, bu tarihî iletişim ağı içerisinde değerlendirilmelidir. Bizans tarihçisi Menandros Protektor,[23] bu dönemdeki Türk-Bizans ilişkileri için en önemli kaynaklardan biridir. Onun aktardığına göre Göktürk hükümdarı İstemi Yabgu (Bizans kaynaklarında Sizabul/Dizabul) döneminde Bizans’a elçiler gönderildi. Yine bu yıl, 568’de Göktürkler adına Maniah (Maniakh) isimli Soğdlu elçi Konstantinopolis’e geldi. Bunun üzerine Bizans İmparatoru II. Justinus, Zemarchus adlı elçiyi Göktürk ülkesine gönderdi. Bu seyahat Menandros tarafından ayrıntılı şekilde anlatılır.[24] Hülâsa 6. yüzyılda Bizans ile Türk bozkırı arasındaki ilişkiler, böyle bir teknolojik aktarım için gerçekten uygun bir ortam oluşturuyordu.

Şekil 21: Sejong Sillok’ta (1454) bulunan ok, yay mecrâ ve pyeonjeon çizimlerinin detayları

Mecrâ sisteminin tarihî gelişimi incelendiğinde, bu sistemin erken dönemdeki izleri hem yazılı askerî risalelerde hem de görsel arşivlerde yer almaktadır. Memlûk okçuluk geleneğinin öncü kaynaklarından biri olan Tayboğa’nın Bugyetü’l-Merâm ve Gâyetü’l-Garâm fî Remyi’s-Sihâm[25] adlı eserinde husbân, dâvdan ve uşfûri gibi kısa ok türlerinin mecrâ vasıtasıyla atılışı ayrıntılı bir şekilde tarif edilerek yazılı literatüre kazandırılmıştır. Mecrâ sistemiyle ilgili en eski teknik illüstrasyon ve şematik çizim kayıtları ise 15. yüzyılın ortalarından itibaren somutlaşmıştır.

Bu bağlamda, Kore Joseon Hanedanlığı döneminde kaleme alınan Sejong Sillok[26] (세종실록, 1454) bünyesindeki Gunrye Seorye (Askeri Düzenlemeler) ve Binggi (Silahlar) bölümü, mecrâ ve kısa ok sisteminin sayısal ölçü standartlarıyla resmedildiği en erken resmî teknik çizim arşivlerinden birini sunmaktadır (Şekil 21). Yaklaşık aynı döneme tarihlenen Memlûk askerî risalesi Kitāb al-maḫzūn cemi’ el-funūn[27] (y. 1470) ile birlikte değerlendirildiğinde, nâvek/mecrâ sisteminin 15. yüzyılda hem Uzak Doğu’da hem de İslam dünyasında eş zamanlı olarak yazılı ve görsel metotlarla standartlaştırıldığı görülmektedir.

15.yy.’a tarihlenen Kitāb al-maḫzūn cemi’ el-funūn’daki ilgili görselde mecrâ ile ok atan bir okçu görülmektedir (Şekil 22). Sayfanın üst başlığında ise“Bâbü’r-remyi bi’l-mecrâ ve yusemmâ kavse’l-Hasan” yani “Mecrâ yardımıyla ok atma tekniği ve usulünün anlatıldığı bölüm; ki bu sisteme ‘Kavs-i Hasan’ denir.” yazmaktadır.[28]

Şekil 22: 15. yy. Memlûk askerî metni Kitāb al-maḫzūn cemi’ el-funūn’daki atlı ve yaya askerler

Memlûk furûsiyye geleneğinin diğer eserlerine kıyasla kısa olmasına rağmen, Kitāb al-maḫzūn cemi’ el-funūn, Memlûklerin birliklerini nasıl eğittiklerine dair geniş bir bilgi sunmaktadır. Eserde yer alan çizimler, bu türün en iyi örneklerindendir.

15.yy.’a tarihlenen Kitāb al-maḫzūn cemi’ el-funūn’daki ilgili sayfanın üst başlığında “Bâbü’r-remyi bi’l-mecrâ ve yusemmâ kavse’l-Hasan” yani “Mecrâ yardımıyla ok atma tekniği ve usulünün anlatıldığı bölüm; ki bu sisteme ‘Kavs-i Hasan’ denir.” yazmaktadır (Şekil 22). Dikkatli bakıldığında yakın mesafeden torba idmanı[29] yapan bir okçuyu ve mecrâ kullanan bir Memlûk askerini de görmek mümkündür.

Mecrâ Yapım Aşamaları ve Geleneksel-Modern Koruma Yöntemleri

Bilindiği üzere mecrâ, ahşaptan, bambudan, kızgın demir iğneleri atabilmek için bakır/demirden[30] ve hattâ modern dönemde alüminyumdan da imal edilebilmektedir. Bu çalışmada bir bambu mecrâ rekonstrüksiyonu gerçekleştirilmiş, yapım aşamalarına ve dikkat edilmesi gereken püf noktalarına değinilmiştir.

Geleneksel okçulukta modern malzemelerden imal edilmiş yay ve ekipmanlar erişilebilirlik, maliyet avantajı ve kullanım kolaylığı sunmaları nedeniyle sıklıkla tercih edilmektedir. Geleneksel okçuluk uygulayıcılarını okçuluğun tarihsel ve kültürel bağları cezbetse de pratik gereksinimler doğrultusunda modern materyalden üretilmiş replikalar yaygın bir kullanım alanı bulmaktadır. Bu çalışma, mecrâ (nâvek) sistemlerinde de alüminyum gibi modern malzemelerin teknik açıdan işlevsel ve kullanılabilir olduğunu ortaya koymaktadır. Her ne kadar ham metalik görünüm otantik bambu veya ahşap dokudan estetik olarak ayrışsa da söz konusu modern sistemlerin geleneksel okçuluk tekniklerini öğrenmek ve icra etmek isteyen uygulayıcılar için aslına uygun, pratik ve erişilebilir bir işlev sunduğu değerlendirilmektedir.

Mecrâ yapımında tercih edilen bambu, uzunlamasına hizalanmış lif demetleri sayesinde yüksek özgül mukavemete ve eğilme direncine sahip doğal bir biyokompozit malzemedir.

Ancak bambunun boylu boyunca ikiye ayrılarak kabaca “C“ kesitli bir oluk hâline getirilmesi, lif sürekliliğinin kısmen bozulmasına ve özellikle çevresel gerilmeler ile enine yükler altında çatlak oluşumu ve delaminasyon riskinin artmasına neden olmaktadır. Bu nedenle geleneksel Kore zanaatında, tong-a’ın mekanik dayanımını artırmak ve uzun süreli kullanım performansını korumak amacıyla çeşitli malzeme iyileştirme teknikleri geliştirilmiştir. Geleneksel ahşap ve bambu sanatında bambuyu gevreklik ve çatlamadan kurtarıp adeta bir “kemik” kadar sağlam hale getirmek için uygulanan 5 temel güçlendirme yöntemi üzerinde duracağız.

1.1. Mecrâ Yapım Aşamaları:

Şekil 1a

Şekil 2a

Şekil 3a

Şekil 1a’da görüldüğü üzere ağzı geniş bir bıçak vasıtasıyla bambunun üst tarafından tam ortadan olmamak kaydıyla, tercihen en uç tarafından bir kesik atılır ve Şekil 2a’daki gibi bu kesik aşağıya kadar uzatılır. Bu yarma işlemini yaparken kesiğin fazla açık olmamasına ve işlem sırasında yarma hattının yanlış yöne doğru kaymamasına dikkat ediniz.

Şekil 1b

Şekil 2b

Şekil 3b

Çalışmada kullanılan bambunun uzunluğu 87 cm, ağız açıklığı 9,8 mm, iç kesit genişliği 15,1 mm, dış çapı 20,2 mm, et kalınlığı ise 2,3 mm’dir.

Şekil 1c

Şekil 2c

Şekil 3c

Mecrânın, atış sırasında yay kirişine bakan ucu, diğer ucundan daha ince ve kalem gibi sivri olmalıdır (Şekil 1c). Bu uçtan küçük bir delik açılır, içine ipek veya deriden yapılmış sağlam bir ip geçirilir ve atış sırasında kirişi çeken elin serçe parmağına veya yüzük parmağına takılacak şekilde bir halka yapılır. Okçu isterse ipin ucuna, iğne ucuna benzeyen küçük bir boncuk takabilir ve atış sırasında serçe parmağı ile yüzük parmağı arasında tutabilir. Bu boncuk, özellikle muharebe esnasında parmaklar arasından kolayca çıkarılabildiği için halkadan daha kullanıcı dostudur.

Mecrâlar dört farklı türde olabilir: kare, yuvarlak, altıgen ve sekizgen. Kare türü, özellikle yeni başlayanlar ve savaşçılar için en iyi ve en basit olanıdır. Yuvarlak olanı hedef atışı ve pratik için iyidir, bu amaçla altıgen ve sekizgen olanlar da uygundur.

Mecrânın, yayın tir geçimi yerine dayandığı yerde biraz yassılaşmış olması istenilen bir durumdur ve bu sayede dönmez veya hareket etmezler.

Şekil 1d

1.2. Geleneksel-Modern Koruma Yöntemleri

1. Isıl Modifikasyon ve Nem Stabilizasyonu

Geleneksel üretim sürecinin ilk aşamalarından biri, bambunun kontrollü ısıl işleme tabi tutulmasıdır. Bu işlemde bambu, doğrudan yüksek sıcaklığa maruz bırakılmak yerine kömür ateşi üzerinde yavaş ve kontrollü biçimde döndürülerek ısıtılır. Isıtma sırasında yüzeye çıkan doğal özsu ve yağlar uzaklaştırılır.

Şekil 5: Kömür ateşi üzerinde yaklaşık 30cm yukarıdan 25 dakika boyunca ısıl işlem uygulaması.

Malzeme bilimi açısından bu uygulama, bambunun serbest nem içeriğinin azaltılması, iç gerilmelerin dengelenmesi ve higroskopik davranışının kontrol altına alınması olarak değerlendirilebilir. Böylece bambunun sonraki kuruma süreçlerinde meydana gelebilecek diferansiyel büzülme, boyutsal kararsızlık ve çatlak oluşumu önemli ölçüde azaltılmaktadır. Kontrollü ısıl modifikasyon ayrıca biyolojik bozulmaya karşı direncin artırılmasına da katkı sağlamaktadır.

2. Lak Reçinesi ile Yüzey Stabilizasyonu

Bambunun uzun dönem dayanımını etkileyen temel faktörlerden biri çevresel nem değişimleridir. Sürekli nem alma ve verme döngüleri, hücre duvarlarında hacim değişimlerine yol açarak zamanla mikroçatlakların oluşmasına neden olabilmektedir.

Bu nedenle mecrânın yüzeyinin doğal lak (uruşi/otçil) reçinesiyle veya epoksi ile çok katmanlı olarak kaplanması, yüzey üzerindeki kılcal çatlakların önüne geçecektir. Geleneksel Kore ustalarının Tong-a’nın üzerine uruşi uyguladığı yönünde bir bilgiye rastlamadım fakat Doğu Asya zanaat geleneğinde doğal lak (uruşi, Korece otçil) yalnızca bambu değil, ahşap esaslı birçok geleneksel ekipmanın korunmasında da yaygın olarak kullanılmıştır. Her katmanın kontrollü koşullarda polimerize olmasına izin verilmesiyle bambu yüzeyinde düşük geçirgenliğe sahip koruyucu bir film tabakası oluşmaktadır.

Bu kaplama; nem difüzyonunu sınırlandırmakta, yüzey sertliğini artırmakta, aşınma direncini yükseltmekte, mikroyapısal çatlakların gelişimini geciktirmektedir.
Ayrıca oluk yüzeyindeki sürtünmenin azalması, okun mecrâ oluğu boyunca daha kontrollü hareket etmesine de katkı sağlayabilmektedir.

3. Kış Hasadı

Geleneksel üretimde tercih edilen bir diğer uygulama ise bambunun vejetatif aktivitenin düşük olduğu kış aylarında hasat edilmesidir. Bu dönemde bambunun serbest su ve çözünmüş karbonhidrat içeriğinin daha düşük olması, kurutma sırasında meydana gelen hacimsel değişimlerin azalmasını sağlamaktadır. Kışın bambunun içindeki şeker ve su seviyesi en dip noktadadır. Yazın kesilen bambu kururken içindeki su buharlaştığı için büzüşüp çatlamaya elverişlidir; kış bambusunda ise bu iç gerilim hiç oluşmaz.

Şekil 6: Japonya’da Kyoto ili yakınlarında, mecrâ için uygun bambu arama çalışmaları sırasında çekilmiş bir fotoğraf.

Malzeme bilimi açısından değerlendirdiğimizde kış hasadı; iç gerilmelerin azaltılması, diferansiyel büzülmenin sınırlandırılması, çatlak oluşumunun geciktirilmesi, biyolojik bozulmaya karşı direncin artırılması gibi avantajlar sunmaktadır. Bu nedenle kış hasadı, bambunun uzun dönem boyutsal kararlılığı açısından önemli bir üretim parametresi olarak değerlendirilmektedir.

4. Sinir/Tendon ve Deri Takviyesi İşlemi

Mecrâ, “C’’ kesitli geometrisi nedeniyle çevresel gerilmelere maruz kalmaktadır. Bu nedenle özellikle oluk giriş-çıkış bölgeleri ile boğumlar, gerilme yığılmasının yoğunlaşabileceği kritik bölgeler olarak değerlendirilebilir. Modern kompozit mühendisliği açısından bu bölgelerin lif esaslı çevresel sargılarla güçlendirilmesi, çatlak ilerlemesini ve delaminasyon riskini azaltabilecek bir yöntem olarak önerilebilir. Çalışmada bambu mecrâ ucuna öküz tendonu sarılmış ve akabinde deri parçası ile tendon yüzeyi koruma altına alınmıştır.

Şekil 7: Bambu mecrânın uç kısmına sinir/tendon uygulaması

Şekil 8: Tendon üstüne deri uygulaması

Şekil 9: Uç kısmına 1 mm kalınlığında deri uygulanmış mecrâ

5. Pah Kırma Metodu

Gerilme yığılmasını engellemek için kenarlara radye vererek pah kırma metodu, mecrâ/nâvek gibi atış anında yüksek ivme ve esnemeye maruz kalan bambu kanalların ömrünü uzatmak için uygulanması gereken yöntemlerden biridir. [31] Kore ahşap ve bambu işleme zanaatında keskin kenarları tıraşlayarak yumuşatma ve yuvarlatma işlemine “Mo-gakgi” (모깎기) denir. “Mo” köşe + “Gakgi” tıraşlayıp kavis verme anlamına gelmektedir.

Şekil 10’da görüldüğü üzere, 90° keskin bırakılmış kenarlar, malzeme esnediğinde veya titreştiğinde “gerilme yığılma noktası” gibi davranır. Oluşan bütün yük ve stres o sivri köşede odaklanır ve dikine uzanan lifleri kolayca birbirinden ayırarak boyuna çatlamayı (delaminasyon) başlatır. Şekil 11’deki gibi kenarlara radye verdiğinizde, tek bir noktaya binecek olan gerilme kuvveti kavisli yüzeye homojen olarak yayılır. Böylece liflerin uçtan açılma ve yarılma riski ortadan kalkar.

Şekil 10: keskin bırakılmış bambu kenarlar

Şekil 11: Pah kırma metodu uygulanmış kenarlar.

1.3 Ok Uçuş Balistiğinin İncelemeli Analizi Bulgular, Tartışma ve Sonuç

Çalışmanın bu bölümünde, tam boy hedef oku ile mecrâ oklarının balistik performansları karşılaştırıldı. Bu kapsamda ok çıkış hızı (feet/s cinsinden), kinetik enerji (Joule cinsinden), penetrasyon derinliği (cm cinsinden) ölçülerek iki sistem arasındaki performans farklılıkları nicel verilerle ortaya konmuştur. Deneysel sonuçların, tarihî kaynaklarda mecrânın askerî üstünlük sağladığına veya nasıl kullanıldığına ilişkin aktarımların teknik açıdan değerlendirilmesine katkı sağlaması hedeflenmektedir.

Harun Deniz tarafından test atışı gerçekleştirilirken

Ölçüm noktalarının metreyle belirlenmesi

Mecrâ Okunun Çıkış Hızı, Kinetik Enerjisi ve Penetrasyon Miktarı

Sabit kütle (495 grain), ok boyu (37 cm), yay çekiş kuvveti (35 lbs) ve D.M.K (%8,19) parametreleri altında yapılan testlerde, mecrâ imalatında kullanılan üç farklı mecrâ malzemesinin ok balistiği üzerindeki etkileri incelenmiştir.

Çıkış Hızı ve Kinetik Enerji: Elde edilen veriler, mecrâ iç yüzey yapısının ok üzerindeki sürtünme etkisini doğrulamaktadır. En yüksek ortalama çıkış hızı ve kinetik enerji alüminyum mecrâ ile (150,0 feet/s / 33,54 J) elde edilmiştir. Bambu mecrâ, 149,4 feet/s hız ve 33,27 J enerji ile alüminyuma son derece yakın bir performans sergilemiştir. En düşük performans ise 147,4 feet/s hız ve 32,39 J enerji ile ahşap mecrâ kullanımında kaydedilmiştir. Ahşap malzemenin yüzey pürüzsüzlüğünün alüminyuma kıyasla daha düşük olması, atış esnasında temas sürtünmesini artırarak çıkış hızında yaklaşık %1,73’lük bir kayba yol açmıştır. Ahşap mecrânın oluk iç yüzeyinin epoksi ile kaplanarak sağlamlaştırılmış olması da göz önünde bulundurulmalıdır. 

Penetrasyon Derinliği Farkı: Mecrâ yüzey pürüzsüzlüğüne bağlı olarak artan çıkış hızı ve kinetik enerji, doğrudan saplanma derinliğine yansımıştır. Alüminyum mecrâ ile atılan oklar ortalama 9,64 cm penetrasyon sağlarken; bambu mecrâyla 9,14 cm, ahşap mecrâyla ise 8,94 cm penetrasyon elde edilmiştir. Alüminyum mecrâ, ahşap mecrâya kıyasla %7,83 daha yüksek penetrasyon derinliği sağlamıştır. 

Hedef Oku ile Mecrâ Okunun Karşılaştırmalı Analizi

Aynı kütle (495 grain) ve yakın D.M.K (%8,19-%8,41) değerleriyle yapılan karşılaştırmalı testte, 77 cm boyundaki tam boy hedef oku ile 37 cm boyundaki mecrâ oku değerlendirilmiştir.

Çıkış Hızı ve Kinetik Enerji Farkı: Tam boy hedef oku ortalama 150,8 feet/s çıkış hızına ve 33,90 J kinetik enerjiye ulaşırken; mecrâ ile atılan mecrâ oku ortalama 148,0 feet/s hız ve 32,83 J kinetik enerji üretmiştir. Mecrâ oluğunun ok gövdesiyle teması neticesinde oluşan iç temas sürtünmesi, çıkış hızında 2,8 feet/s (%1,85), kinetik enerjide ise 1,07 J (%3,15) düzeyinde marjinal bir kayba neden olmuştur. 

Penetrasyon Derinliği Farkı: Hedef oku ortalama 10,48 cm penetrasyon sağlarken, mecrâ oku 9,08 cm penetrasyon elde etmiştir. Bu noktada mecrâ okunun yaşadığı 1,40 cm (%13,36) düzeyindeki penetrasyon kaybının, kanal içi sürtünmeye bağlı kinetik enerji kaybından olduğu söylenebilir. 

SONUÇ

Deneysel bulgular, mecrâ sistemlerinde malzeme seçiminin balistik verimliliği doğrudan belirlediğini göstermektedir. Yüzey sürtünme katsayısı düşük olan alüminyum ve bambu mecrâlar mekanik verimliliği artırmaktadır. Mecrâ kullanımının, mecrâ kullanılmadan atılan hedef okuna kıyasla oluşturduğu sürtünmeye bağlı kayıplar oldukça sınırlı düzeyde kalmakta (yaklaşık %1,85 hız kaybı), bu da mecrâ/kısa ok sistemlerinin aerodinamik ve pratik kullanım avantajlarını korurken balistik açıdan da tam boy oka oranla yakın değerler verdiğini ortaya koymaktadır.

Deneylerde sınırlı sayıda atış yapılmış olmakla birlikte, mecrâlar arasında performans farkları gözlemlenmiştir. Daha fazla atış, gözlenen farkı azaltabileceği gibi artırabilir de; aynı zamanda farkların büyüklüğünü ve atışlar arası değişkenliği daha güvenilir biçimde değerlendirmeye ve istatistiksel anlamlılıklarını belirlemeye imkân verecektir. Bu çalışma, farklı malzemelerden üretilmiş mecrâların mevcut tasarım ve üretim özellikleriyle sergilediği performansı karşılaştırmaktadır. Ahşap mecrânın uzunluğu boyunca gösterdiği daralma, bu mecrâyla yapılan atışlarda gözlenen değişkenlikle ilişkili olabilecek geometrik bir özelliktir. Dolayısıyla ahşap mecrâya ilişkin bulgular, malzemenin tek başına etkisi olarak değil, malzeme ve mecrânın geometrik özelliklerinin birlikte değerlendirilmesini gerektiren sonuçlar olarak yorumlanmalıdır. Bambu ve alüminyum mecrâlar arasında da performans farkı gözlenmiştir. Alüminyum mecrânın daha düzgün ve homojen yüzeyinin bu farkla ilişkili olması olasıdır; ancak bu açıklamanın doğrulanması için daha fazla deney verisi gereklidir.

Dr. Thomas Duverney[32] ile yaptığım elektronik posta görüşmesinde mecrânın ağız açıklık çapının pyeonjeon’dan[33] daha dar olması gerektiğini belirtmektedir. Buna benzer bir uyarı ise Arab Archery adlı eserde de karşımıza çıkıyor; “…Acemi kişilerin kullanacağı mecrâların ağızlarının çok geniş olmaması, aksine dar olması gerektiği” yönünde bir cümle aktarılmaktadır. Fakat deneysel çalışmalar ve test atışları esnasında görülmüştür ki, mecrânın ağız açıklığının içerisine yerleştirilen oktan daha dar olması, okun rahat hareket edememesine hatta sıkışmasına neden olmaktadır. Makbul ağız genişliğinin, okun mecrânın içerisinde rahat hareket ettiği derecede olması gerektiği sonucuna varılmıştır. Böyle bir durumda, dar ağız açıklığına sahip mecrâlarla kullanılacak olan mecrâ oklarının çaplarını malzemeye uygun seçmekte fayda vardır.

Deneylerde dört köşeli ahşap mecrâyla yapılan atışlarda hem hedefteki okların açılarında hem de penetrasyon miktarlarında değişkenlik gözlenmiştir. Atışlar hedefe yakın mesafeden yapıldığından, okun hedef tahtasına giriş açısı uçuş karakteristiğindeki bozulmanın göstergesi olarak değerlendirilmiştir. Bu gözlemler, mecrânın iç oluğunun uzunluğu boyunca sabit çapta olmamasıyla ilişkili olabilir; ancak mevcut deneyler bu ilişkinin nedenini tek başına belirlemeye yeterli değildir. Nitekim Arab Archery’de mecrânın iç oluğu ve açıklığı için farklı ölçü ve biçimlerin tarif edildiği; iç oluk kesitinin geniş, ağız açıklığı dar olan biçimin özellikle yeni başlayanlar için daha güvenli olduğu, ağız açıklığı daha geniş olan biçimin ise daha yüksek itiş gücü sağladığı belirtilmektedir. Bu tarihî tarifler, mecrâların geometrik özelliklerinin yalnızca üretim ayrıntısı olmadığını, güvenlik ve oka aktarılan itiş gücüyle ilişkili tasarım unsurları olarak ele alındığını göstermektedir. Dolayısıyla deneylerde gözlenen uçuş ve penetrasyon farklılıkları, malzemeyle birlikte mecrânın iç geometrisi ve ağız açıklık ölçüleri ile de ilgili gibi görünmektedir. Atış sayısının sınırlı olduğu dikkate alınmalı, daha fazla atışın gözlenen farkı azaltabileceği veya artırabileceği ve istatistiksel olarak anlamlı sonuçlar için daha geniş bir deney dizisinin gerekli olduğu belirtilmelidir.

Elde edilen veriler incelendiğinde; tam boy ok atışlarında en yüksek ve en düşük hız değerleri arasındaki fark oldukça dar bir bantta seyrederken,
özellikle ahşap mecrâ kullanılan atışlarda belirgin bir atışlararası tutarsızlık ve geniş bir hız dağılımı grafiği gözlemlenmiştir.

Ahşap mecrânın geometrik ve yapısal tasarımından kaynaklanan kanal içi sürtünme değişkenlikleri, bazı atışlarda atipik derecede düşük çıkış hızlarının elde edilmesine yol açmıştır. Dolayısıyla mecrâ sistemlerinin performans değerlendirmesinde, sistemin yalnızca ortalama hız çıktısı üzerinden değil, tasarımın doğrudan tetiklediği bu atış tutarsızlığı ve hız dalgalanmaları üzerinden de ele alınması gerekmektedir.

Ahşap mecrâyla yapılan atışlarda gözlenen uçuş ve penetrasyon değişkenliği, mecrânın geometrik özellikleriyle ilişkili olabileceği gibi, dış çeperinin dikdörtgen kesitinin yay kabzasına (tir geçimine) oturuşu da olası bir faktör olarak dikkate alınmalıdır. Özellikle kabza biçimi, mecrânın atış sırasındaki konumunu ve kabzayla temasını etkileyebilecek tasarım unsurlarındandır. Erken dönem yayların daha uzun ve düz kabza biçimi, mecrânın yerleşimini sonraki Osmanlı ve Kırım Tatar yaylarının kabza yapısından farklı kılabilir. Bu gözlemler, mecrâ performansının malzemenin yanı sıra mecrânın geometrisi ve yayla uyumu çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Tam boy ok ve mecrâ oku karşılaştırılmasında tarihî kaynaklarda iddia edildiği gibi mecrânın daha fazla delme gücü sağlayacağı hususundaki anlatılar yapılan deneylerce doğrulanamamıştır.

TEŞEKKÜR

Bu çalışmanın fikir aşamasından nihai hâline ulaşmasına kadar bilgi ve deneyimini paylaşan, eleştirel değerlendirmeleri ve yol gösterici katkılarıyla araştırma sürecine yön veren Dr. Murat Özveri ’ye teşekkürlerimi sunarım. Kendisiyle gerçekleştirilen fikir alışverişleri, çalışmanın kavramsal çerçevesinin geliştirilmesine katkı sağlamıştır.

Dr. Murat Özveri’nin okçuluk terminolojisinin Türkçeleştirilmesine yönelik katkıları, bu çalışmanın kavram ve terim tercihlerinde de belirleyici olmuştur. Teknik doğruluk ve kavramsal tutarlılık gözetilerek, Türkçenin kendi dinamikleri içerisinde gelişen, zengin ve istikrarlı bir okçuluk terminolojisinin oluşturulması önem taşımaktadır.

Deneysel çalışmaların yürütülmesinde ve test atışlarını gerçekleştirmemize olanak sağlayan Harun Deniz’e, atölyesini çalışmamız için kullanıma açarak araştırmanın uygulama aşamasına destek veren Selçuk Aydınlıoğlu’na ve makale metninin düzenlenmesinde yardımlarını esirgemeyen Cansu Önder’e teşekkürü bir borç bilirim.

KAYNAKÇA VE REFERANSLAR:

Ascham, R. (1545). Toxophilus: The Schole, or Partitions of Shooting.
Ashby, E. (1987). Broadhead Performance.
Ashby, E. (2024). Terminal arrow performance update (with updated Factor 8). Ashby Bowhunting Foundation. https://www.ashbybowhunting.org/ashby-reports
Çetin, A. (2011) Memlûk Devletinde Okçuluk, Gazi Türkiyat, Ankara.
Deniz, H. (2026, 21 Mayıs). Bir Torba’da Kırk Fındık. Tirendaz. https://www.tirendaz.com/tr/?page_id=2961
Duvernay, T. (2007). Korean Traditional Archery. Youlhwadang Publishing.
Faris, N. A. ve Elmer, R. P. (Çev.). (1945). Arab Archery: An Arabic Manuscript of About A.D. 1500 “Book on the Excellence of the Bow and Arrow” and the Description Thereof. Princeton University Press.
İbn Ahī Ḥizām. (1470). Kitāb al-maḫzūn cemi’ el-funūn.
K. Ağacıkoğlu, K. (2020). Bir 16. Yüzyıl El Yazması Olan Arab Archery Adlı Eserde Anılan Mecrâ ve Kullanımı. Tirendaz. https://www.tirendaz.com/tr/?p=1642
Klopsteg, P. E. (1934). Turkish Archery and the Composite Bow, Self-published.
Latham, J. D. ve Paterson, W. F. (1970). Saracen Archery: An English Version and Exposition of a Mameluke Work on Archery (ca. A.D. 1368). The Holland Press.
Latham, J. D. ve Paterson, W. F. (Çev.). (1970). Mamluk Archery: A Medieval Treatise on Archery.
Loades, M. (2019). The Composite Bow. Osprey Publishing.
Menandros Protektor ve Theophylaktos Simokattes. (2009). Bizans Kaynaklarında Türkler. Doğu Kütüphanesi.
Morse, E. S. (1885). Ancient and Modern Methods of Arrow-Release. Bulletin of the Essex Institute, 17, 145-198.
Mustafa Kâni. (1848). Telhîs-i Resâilü’r-Rumât. İstanbul Fetih Cemiyeti.
Odinson, A. (2026). The Thumb Draw Codex (2nd ed.). Lulu Press.
Öztopçu, K. (2002). Kitab Fi’ilm An-Nuşşab: Memluk Kıpçakçasıyla 14. y.y.’da Yazılmış Bir Okçuluk Kitabı.
Özveri, M. (2018). Türk Yayı ve Av Dünü, Bugünü ve Uygulamaları. Gezegen Yayınları.
Paterson, W. F. (1984). Encyclopaedia of Archery. St. Martin’s Press.
Szádeczky-kardoss, S. (2020). MS. 600’lerde Bizans Harp Sanatına Avar-Türk Tesiri (Maurikios’un Strategikon’u Hakkında Mülâhazalar). (Çev. Buğra. Atsız). Journal of Turkish Historical Researches.
Tayboğa el-Eşrefî el-Baklamîşî el-Yûnânî. (ö. 1394 civarı). Bugyetü’l-Merâm ve Gâyetü’l-Garâm fî Remyi’s-Sihâm.
Uçar, İlhan. (2013) Kavâidü’r Remy, Türkiye Yazma Eserler Kurumu.
World History Encyclopedia. (n.d.). Crossbows in Ancient Chinese Warfare. https://www.worldhistory.org/article/1098/crossbows-in-ancient-chinese-warfare/
Yastı, M. (2016). Umdetü’l-Mütenazilîn, Palet Yayınları.
Yavaş, A. (2019). Orta Çağ’ın Ölümcül Silahı Çarh ve Onun “Gizemli” Uçları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), (31), 259-280. https://doi.org/10.20427/turkiyat.517983
Joseon Hanedanlığı Resmî Kronikleri, National Institute of Korean History. (1392–1863). Joseon Wangjo Sillok [조선왕조실록 . http://sillok.history.go.kr

DİPNOTLAR

1.1 libre 453,59 gramdır. Yayların çekiş kuvvetini belirlemek için farklı standartlar vardır. Bu yayın çekiş kuvveti, yayın sırtından ölçülmek üzere kirişin 28 inç (71,12 cm) mesafeye çekilmesi için kirişe asılması gereken ağırlık temel alınarak ifade edilmiştir.
2.Testte yer alan atıcı, Doğu okçuluk risâlelerinde “69” sayısıyla ifade edilen mandal tekniği (kirişi tutmak için parmakların kapatılma şekli) ile atış yapmıştır.
3.Arab Archery, 1500, “Book on the Excellence of the Bow and Arrow” and the Description thereof. Çeviren, N.A. Faris ve R.P. Elmer, 1945.
4.Mecrâ içinde kullanılan kısa okların yeleklenme biçimi tam boy oktan farklı olarak mecrâ oluğunun dışına taşan iki yan yelek ve oluk içinde yer alan görece daha uzun bir ‘erkek yelek’ (dhakar) formunda tanımlanmıştır.
5.Refleks (dışabükümlü) yayların boylarının ölçülmesinde de farklı standartlar olmakla beraber, en yaygın olanı karın (atış sırasında yayın okçuya bakan yüzeyi) tarafından ve iki kiriş kertiğinin (Ing. “nock”) arasının bir mezura ile ölçülmesidir. Literatürde buna “nock to nock” (NTN) yani “kertikler arası” denir.
6. Etilen ve Vinil asetat monomerlerinin kopolimerizasyonuyla elde edilen, kauçuk benzeri esnekliğe ve yumuşaklığa sahip elastometrik bir polimerdir. Spor ayakkabı tabanları, dizlikler, yoga matları gibi birçok alanda yaygın olarak kullanılır.
7.F.O.C (Front of Center) kavramı yerine Dr. Murat Özveri’nin Türkçe okçuluk terminolojisine kazandırdığı D.M.K (Denge Merkezindeki Kayma) terimi kullanılmıştır. Bkz. Türk yayı ve Av Dünü, Bugünü ve Uygulamaları. Dr. Murat Özveri, Gezegen Yayınları, 2018
8.Bu veri bankasının oluşmasında kuşkusuz en büyük pay, 1980’lerden günümüze uzanan süreç ve bulgularını yayla avlanan avcılarla paylaşan Dr. Ed Ashby ve çalışmalarına aittir. Bkz. Dr. Ed Ashby, Broadhead performance, 1987.
9.Okçulukseverlere bazen Toxophilite denir. Toxophilite kelimesi, Yunanca “toxon” (yay ve ok) ve “philos” (sevgi dolu) kelimelerinden türemiştir. Okçuluk araştırmasına/çalışmasına ise Toxophily (Toksofili) denir.
10.Farsça kökenli nâvek (ناوک) kelimesi, içi oyuk gövde, oluk veya boru anlamına gelen nâv (ناو) kökü ile Farsça küçültme ve benzerlik (ism-i tasğir / müşabahat) eki olan -ek (-ك) ekinin birleşmesiyle türetilmiştir. “küçük oluk” veya “oluk biçimindeki nesne” anlamına gelen sözcük, geleneksel okçuluk terminolojisinde hem mecrâ oluğunu hem de bu oluk vasıtasıyla atılan kısa okları tanımlamak üzere somutlaşmıştır.
11.Bu terim, Solenarion (σωληνάρειον) ilk kez 6. yüzyılın sonlarında imparator Maurice’e atfedilen Strategikon’da geçmektedir. Daha sonra VI. Leon’nun Taktika ve Problemata eserlerinde de yer almıştır. Bahsi geçen minik oklardır ve erken tercümelerde kundaklı yay oku olarak çevrilmiştir. Solenarionun mecrâ benzeri bir ok kılavuzu olabileceğinin nispeten yeni bir tez olduğunu da unutmamak gerekir.
12.Bkz: “Bir 16. Yüzyıl El Yazması Olan Arab Archery Adlı Eserde Anılan Mecrâ ve Kullanımı”, Kerem Ağacıkoğlu, 2020.
13.Arab Archery’de (çeviren; Nabih Amin Faris ve Robert P. Elmer, 1945 ) üç adet farklı boylarda ve farklı isimlerde oklardan bahseder. Bunlar: Husbân oku, Dâvdan oku ve Uşfûri okudur. Eserde ok uzunlukları phalanx cinsinden verilmiştir. Bunların sırasıyla metrik sistemdeki karşılıkları yaklaşık 45 cm (17,7 inç), 25 cm (9,8 inç) ve 10 cm (3,9 inç) şeklinde ifade edilebilir.
14.”Mamluk Archery: A Medieval Treatise on Archery” Çeviren, J. D. Latham ve W. F. Paterson, 1970.
15.Kundaklı yay: “Tatar yayı”, “çarh yayı”, “ayak yayı” veya “kavs-er rikab” (üzengili yay) olarak da bilinmektedir. “Tatar yayı” tabiri, Kırım-Sibirya gibi bölgelerde yaşamış Tatarların kendine özgü tasarımı olan ve elde tutulan yaylarıyla karışabileceğinden, kanaatimizce uygun bir tabir değildir. Kundaklı yay, bu silahı tarif eden doğru bir terim olup, bu makalede arbalet yerine kullanılmıştır. Şeklinin haça benzemesinden dolayı İslam peygamberi Hazreti Muhammed ve sahabesi tarafından lanetlendiği rivayet edilir. Bir dönem papa tarafından, Hristiyanlar arasındaki savaşlarda da kullanılması yasaklanmıştır.
16.Arab Archery, 1500, “Book on the Excellence of the Bow and Arrow” and the Description thereof. Çeviren, N.A. Faris ve R.P. Elmer, 1945.
17.Saracen Archery: An English Version and Exposition of a Mameluke Work on Archery, W. F. Paterson, John Latham, 1970
18.Geleneksel olarak, Çin kundaklı yayının ilk olarak MÖ 6. yüzyılda Çu devletinden Çin Şih tarafından icat edildiği kabul edilir. Sadece ahşaptan yapılmış ilk örnekler arkeolojik kayıtlardan çoktan kaybolmuş olsa da, Çin savaşlarında kundaklı yayların ilk kaydedilen kullanımı, MÖ 341’de Qi ve Wei devletleri arasında gerçekleşen Ma Ling Savaşındadır. Qi lideri Sun Pin, bu silahı etkili bir şekilde kullanarak düşmanı bozguna uğratmıştır. Doğu Zhou Hanedanlığı (MÖ 771-256) orduları, özellikle kundaklı yaylarla donatılmış seçkin birlikleriyle ünlüydü. Yedi yıldan fazla eğitim alan ve zırh giyen bu askerlerin, dinlenmeden 160 km (100 mil) yürüyebildikleri söyleniyordu. Dönemin askeri incelemelerinde, iyi bir kundaklı yay okçusunun 100 piyade askerine bedel olduğu genel bir inanış haline gelmişti. MÖ 5.-3. yüzyıllara ait Tai Kung’un “Altı Gizli Öğreti” adlı askerî risalesi, ideal bir ordunun oranlarının 10.000 piyade, 6.000 kundaklı yay okçusu, 2.000 mızraklı ve 2.000 kalkanlı askerden oluşması gerektiğini belirtir.
19.Bu olası ilişki, mecrânın ortaya çıkmasını Çin-Göktürk savaşlarına bağlayan tezle de uyumludur.
20.Arab Archery adlı eserde bu hipotezin üzerinde durulmaktadır. Bkz. Arab Archery” An Arabic manuscript of about A.D. 1500 “Book on the Excellence of the Bow and Arrow” and the description thereof.Çevr. N.A. Faris and R.P. Elmer, 1945.
21.https://www.worldhistory.org/article/1098/crossbows-in-ancient-chinese-warfare/
22.Göktürklerin kurucu hânedanı olan Aşina üyeleri arasındaki iktidar mücadelesinin bir sonucu olarak bir grup Göktürk İmparatorluk soylusu Çin sarayına sığınmış, hattâ burada muhafız gücü olarak istihdâm edilmişlerdir. Bu dönem Çin kaynaklarında mecrânın ortaya çıktığı zaman aralığıyla uyumludur.
23.Bizans Kaynaklarında Türkler, Menandros Protektor ve Theophylaktos Simokattes, Doğu Kütüphanesi, 2009.
24.MS. 600’lerde Bizans Harp Sanatına Avar-Türk Tesiri (Maurikiosun Strategikon’u Hakkında Mülâhazalar). Yazar: Samuel Szádeczky-kardoss Çevirmen: Buğra Atsız. Journal of Turkish Historical Researches , 2020.
25.Bugyetü’l-Merâm ve Gâyetü’l-Garâm fî Remyi’s-Sihâm”, Memlûk döneminin ünlü yazarı Tayboğa el-Eşrefî el-Baklamîşî el-Yûnânî (ö. 1394 civarı) tarafından yazılmış, Orta Çağ İslam dünyasının en önemli okçuluk ve askerî eğitim (furûsiyye) kitaplarından biridir. “Saracen Archery” (Sarazen Okçuluğu) adıyla çevrilerek analiz edilmiştir.
26.Joseon Wangjo Sillok, Kore’nin Joseon Hanedanlığı’nın dördüncü hükümdarı Büyük Sejong’un (saltanatı 1418–1450) dönemini anlatan resmi kroniklerdir
27.Kitāb al-maḫzūn cemi’ al-funūn, 1470. Memlûk furûsiyye edebiyatının klasik tarzında yazılmış eserdir. Eser, İslâm savaş sanatları edebiyatının ünlü “babası” İbn Akhī Ḥizām’a; İbn Akhī Khuzām’a atfedilir. Fakat ilgili kişinin yaşadığı dönem kitabın yazıldığı dönemle örtüşmemektedir. Kesin olan, bir Memlûk yazarının eseri olduğudur.
28.Memlûklerin tamamının mecrâ sistemine “Kavs-i Hasan” dediğini söyleyemesek de ilgili eserde böyle bir terimin varlığı mevcuttur. Hasan isimli bir üstadın sistemine ya da adına atıf yapılmış olabilmesi ihtimal dahilindedir.
29.Osmanlılar’da “torba” ya da “sanduk”, Memlûklular’da “buttiye”, Japonlar’da “makiwara” ve Çinliler’de “gaozhen” adıyla bilinen ve kabaca yaklaşık 1-2 metre gibi kısa mesafeden hedefe atış yapılan bir eğitim metodudur. Bkz. Harun Deniz, (2026, 21 Mayıs). Bir Torba’da Kırk Fındık. Tirendaz.
30.Arab Archery, Bölüm: XLII “On shooting with the ḥusbān, dawdan, and ‘uṣfūri arrows through the hollow of a guide” sf.117
31.Pah kırma; metal, ahşap, cam veya plastik gibi malzemelerin keskin köşelerini ve kenarlarını belirli bir açıyla tıraşlayarak düz bir eğim veya yumuşak bir geçiş kazandırma işlemidir.
32.Dr. Thomas Duvernay, onyıllardır Güney Kore’de yaşayan Kanada’lı bir entelektüeldir. Kore okçuluğunun Batı dünyasında tanınmasına yardımcı olmuş Batılılardan biridir. Bkz. The General Philosophy, Etiquette, and Tactics of Korean Traditional Archery. Thomas Duvernay.
33.Koreli okçular Tong-a oklarına “pyeonjeon” ismini vermektedir.